«Հայ եմ» ասելու ճանապարհը

Թուրքիա գալուց առաջ ինձ խորհուրդ էին տալիս, որ այստեղ չասեմ՝ հայ եմ։ Ասում էին՝ եթէ մէկը հարցնի ազգութիւնդ, ասա՝ պարսիկ եմ։ Ես էլ այդ խօսքերը մտքումս պահած, իրերս հաւաքեցի ու մի քանի օրով գործուղման եկայ Ստամբուլ։

Առաջին օրերին, երբ տաքսու վարորդը կամ ճանապարհին հանդիպած մէկը հարցնում էր՝ «Որտեղի՞ց ես», պատասխանում էի՝ «Պարսիկ եմ»։ Բայց ամէն անգամ զգում էի, որ պատմութեանս մի մասը կիսատ եմ թողնում։ Յետոյ սկսեցի աւելացնել. «Պարսիկ եմ, բայց պապերս հայ են եղել»։ Ասում էի ու սպասում, թէ դիմացինի դէմքը կը փոխուի։ Չէր փոխւում։

Մի քիչ աւելի համարձակուեցի։ Ասում էի՝ «Պարսկահայ եմ»։ Իսկ յետոյ, երբ նորից հարցրին՝ որտեղից եմ, պարզապէս ասացի. «Հայ եմ»։

Այդ ամբողջ ընթացքում մարդկանց վերաբերմունքի մէջ այն տարբերութիւնը չտեսայ, որից վախենում էի։ Նոյն հետաքրքրութեամբ էին խօսում ինձ հետ՝ անկախ նրանից, թէ ես ինձ պարսիկ, պարսկահայ, թէ հայ էի ներկայացնում։ Գուցէ մի քանի օրուայ փորձով ամբողջ քաղաքի մասին դատել չի կարելի։ Բայց իմ հանդիպած մարդիկ օգնեցին, որ ես այլեւս նախապէս չորոշեմ՝ ինչպէս պիտի ինձ ընդունեն։

Այս ճանապարհորդութեան ամենամեծ անակնկալներից մէկը Պոլսի հայ համայնքն էր։ Մինչ գալս ոչ ոք ինձ չէր պատմել, թէ այստեղ որքան կենդանի ու գործուն համայնք կայ՝ իր դպրոցներով, եկեղեցիներով, գրքերով ու մշակութային կեանքով։ Այդ ամէնը ինձ համար բացայայտում էր։

Այցելեցի Հրանտ Դինքի թանգարան։ Այնտեղ աւելի մօտիկից զգացի մի մարդու պատմութիւնն ու այն համայնքի ներկայութիւնը, որի մասին մինչ այդ այնքան քիչ գիտէի։ Յետոյ գնացի «Արաս» հրատարակչութիւն։ Յետոյ «Եսայեան» միութիւն։

Այս մի քանի օրը ինձ նորից յիշեցրեց, որ ինքնաճանաչումը միայն սեփական անցեալը կարդալը չէ։ Հայոց պատմութիւնն ու գրականութիւնը ճանաչելը շատ կարեւոր է։ Երբ ուզում ենք հասկանալ պատմական հարցերը, պէտք է կարդանք, սովորենք, աղբիւրներին ծանօթանանք։ Բայց եթէ ուզում ենք ճանաչել նաեւ այսօրուայ հայութեանը, պիտի ճանապարհ ընկնենք ու հանդիպենք իրար։

Ինձ համար այդ ճանապարհներից մէկը Ստամբուլ գալն էր։ Այստեղի հայ համայնքին ծանօթանալով՝ աւելի լայն տեսայ, թէ ինչ է նշանակում հայ լինել։ Ու կարծես մի փոքր աւելի լաւ հասկացայ նաեւ ինքս ինձ։