Տետրակ մը ի՞նչ կը պատմէ - Հանրիէթ Պասօղլու եւ Մարալ Ֆուքս
Bir Defter Neler Anlatır? - Hanriet Basoğlu ve Maral Fuchs
Մշակութային ժառանգութիւնը միայն աչքով տեսնուող նիւթական արժէքնե՞րը պէտք է ըլլան։ Երբեմն բանաւոր պատմութիւնը, յուշերն ու առօրեայ թուղթերը մեզի կը պատմեն այն, ինչ որ պաշտօնական արձանագրութիւնները չեն կրնար տալ։ Ճիշդ փոքրիկ երախայի մը գրած շարադրութեան մը նման։
1908-ին, Սեբաստիոյ Արամեան վարժարանի նախակրթարանի Գ. կարգի աշակերտներէն Վահան Մամբրէեանի շարադրութեան տետրակին մէջ հայերէնով գրուած փոքրիկ պատմութիւնները մեզի կը ներկայացնեն Սեբաստիոյ Արամեան դպրոցը, Սուրբ Աստուածածին եկեղեցին, շուկան, ժամանակի արհեստաւորներն ու վաճառականները, իր ընտանիքը, ինքզինքը ու իր նպատակները։ Այս տողերը մեզ կը տանին պտոյտի դէպի վայրեր, որ այսօր գոյութիւն չունին։ Միեւնոյն ժամանակ, երրորդ դասարանի աշակերտի մը ուղղագրութեան գրեթէ անթերի վիճակը, գործածած բառամթերքը, քերականական հմտութիւնն ու դիտարկումները փոխանցելու վարպետութիւնը մեզի ցոյց կու տան Օսմանեան շրջանի գաւառի հայկական դպրոցներու կրթական մակարդակը, մղելով հարցականի տակ առնելու ներկայիս կրթական համակարգը...։
Այս տետրակը մեզ նաեւ ժամանակի ճամբորդութեան մը կը տանի՝ հասնելով մինչեւ Արամեանի մէկ այլ շրջանաւարտի՝ Շահնազար Քէօթահեանի ուսուցչական վկայականին, զոր ստացած է 1922-ին Սեբաստիոյ Հայոց Առաջնորդարանէն, լոյս սփռելով Շահնազարի կրթութեան նուիրուած կեանքին վրայ... Վահանն ու Շահնազարը Սեբաստիոյ մէջ հայեցի կրթութիւն ստացած եւ մայրենիով կարդալ-գրել սորվող վերջին սերունդն են... Անոնց Սեբաստիա ծնած ու մեծցած զաւակները, հայկական դպրոցներու փակուելուն պատճառով, զրկուած պիտի մնային մայրենին սորվելու հնարաւորութենէն։ Այս ճամբորդութեան ընթացքին, Վահանը, որ իր փոքրիկի գրիչով նկարագրած էր Մայր Եկեղեցին, 1950-ին ականատես կ’ըլլայ անոր ռումբերով քանդուելուն։ Այս անգամ ան իր արհեստաւորի մատներով կը գծէ եկեղեցւոյ դրան վրայէն վար նետուած արձանագրութիւնը եւ այդ թուղթը որպէս յիշատակ կը ձգէ մեզի՝ իր տետրակին կողքին։ Չենք կրնար մոռնալ նաեւ Սեբաստիոյ այս յուշերու մէկ մասը լուսանկարով անմահացուցած ժամանակի հռչակաւոր «Էնգապապեան Եղբայրք» լուսանկարչատունը։
Հրաւիրուած էք լսելու երկար տարիներ լուռ մնացած այս տետրակին ձայնը։
Kültürel miras gözümüzün gördüğü, somut varlıklar mı olmalı? Sözlü tarih, hatıralar ve efemera bize kayıtların sunamadıklarını söyler bazen. Tıpkı küçük bir çocuğun kaleme aldığı kompozisyon gibi.
1908’de Sivas’ın Aramyan Ermeni Erkek Okulu’nun 3. sınıf öğrencilerinden Vahan Mamprelyan’ın kompozisyon defterinde Ermenice kaleme aldığı küçük hikayeler Sivas merkezindeki Aramyan Okulunu, Surp Asdvatzatzin Kilisesini, çarşısını, dönemin esnaf ve zanaatkarlarını, ailesini, kendisini, hedeflerini anlattığı satırlar bizleri günümüze ulaşamayan bu mekanlarda bir gezintiye çıkarırken, üçüncü sınıfa giden bir öğrencinin imlasındaki neredeyse kusursuzluk, kullandığı kelimeler, dilbilgisi eğitimi, gözlemlerini aktarmasındaki ustalık ve başarı, Osmanlı döneminde Anadolu’nun bir şehrinde, Ermeni okullarındaki eğitim sisteminin kalitesini bizlere gösterirken, günümüz eğitim sistemini de sorgulamamıza neden olmaktadır…
Bu defter ayrıca bizi bir zaman yolculuğa çıkarıp, yine bir Aramyan mezunu Şahnazar Kötahyan’ın 1922’de Sivas Ermeni Araçnortaran’ından (Başepiskoposluk) aldığı öğretmenlik belgesine götürüp, Şahnazar’ın eğitime adanmış yaşamını gözler önüne sermektedir… Vahan ve Şahnazar Sivas’ta Ermenice eğitim görüp, anadillerini okuyup yazabilen son jenerasyondurlar…çünkü onların Sivas’ta doğup büyüyen çocukları Ermeni okulları kapatıldığı için anadillerini öğrenmekten mahrum kalmışlardır…bu yolculukta küçük parmaklarıyla kaleme alıp anlattığı Mayr Yegeğetzi’nin (Ana Kilise) 1950 yılında dinamitlenerek yıkılmasına şahitlik eden Vahan, bu sefer zanaatkar parmaklarıyla, kilisenin kapısının üzerinden savrulan yerdeki kitabeyi kaleme aldığı küçük sayfayı, defterinin yanında bizlere hatıra bırakır… Sivas’taki bu hatıraların bir kısmını görsele aktaran bir zamanların ünlü Ermeni fotoğraf stüdyosu Encababian Fréres’i de unutmamız gerekir…
Uzun yıllar sessiz kalan bu defterin sesi olup, sizleri dinlemeye davet ediyoruz.
Etkinlik Ortağı / Գործընկեր
